prof. Adam Gruca (1893-1983)

prof. Adam Gruca (1893–1983)
Ojciec polskiej ortopedii

Prof. Adam Gruca urodził się 3 grudnia 1893 roku w Majdanie Sieniawskim, zmarł 3 czerwca 1983 roku w Warszawie. Był jednym z najwybitniejszych ortopedów na świecie i twórcą nowoczesnej polskiej ortopedii.

Dzieciństwo i edukacja
Wychowywał się w rodzinie chłopskiej. Jego dzieciństwo – jak wielu rówieśników z tamtego okresu – było skromne i naznaczone trudami życia, ale bogate w doświadczenia związane z przyrodą i pracą na roli. Już jako dziecko wykazywał zdolności artystyczne – rysował, rzeźbił, lepił z gliny figurki ludzkich postaci – co później doskonale wykorzystywał w pracy chirurgicznej.

W 1902 roku rozpoczął naukę w Szkole Powszechnej w Majdanie Sieniawskim. Dostrzegając jego ponadprzeciętne zdolności, nauczycielka wspierała jego rozwój, udostępniając książki ze swojej biblioteki. W 1906 roku został przyjęty do bursy I Gimnazjum w Jarosławiu, gdzie szybko stał się jednym z najlepszych uczniów – wyróżniał się zarówno w nauce, jak i w sporcie.

Edukacja syna chłopskiej rodziny w gimnazjum była wówczas ogromnym wyzwaniem finansowym. Młodego Adama wspierali mieszkańcy Majdanu Sieniawskiego, m.in. Helena Czupa, a także miejscowy sołtys, który organizował transport furmanką do oddalonego o około 40 km Jarosławia.

Już w młodości angażował się w działalność patriotyczną w organizacji „Zarzewie”. Był współredaktorem czasopisma „Ojczyzna, Nauka, Cnota” oraz kierownikiem organizacji w Jarosławiu w latach 1911–1913. W 1913 roku zdał maturę i rozpoczął studia na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie.

Służba wojskowa i początki kariery
Po wybuchu I wojny światowej przerwał studia i został wcielony do armii austriackiej jako sanitariusz. Pracował w szpitalach polowych, zdobywając ogromne doświadczenie chirurgiczne. Po rozpadzie Austro-Węgier wstąpił ochotniczo do Wojska Polskiego. Uczestniczył w Obronie Lwowa (1918) oraz w wojnie polsko-bolszewickiej (1920), awansując do stopnia kapitana.

Po zakończeniu działań wojennych powrócił do Lwowa, gdzie w 1922 roku uzyskał tytuł doktora wszech nauk medycznych. Specjalizował się w chirurgii, a następnie w ortopedii, szybko zdobywając renomę wybitnego operatora.

Rozwój naukowy i międzynarodowe uznanie
Odbywał staże naukowe we Włoszech, Francji, Wielkiej Brytanii oraz w Stanach Zjednoczonych. W 1928 roku habilitował się, a w 1938 roku został profesorem tytularnym. Był ordynatorem Oddziału Chirurgii Dziecięcej we Lwowie – jednej z najbardziej prestiżowych placówek medycznych w mieście.

Podczas II wojny światowej ponownie podjął służbę wojskową. W 1943 roku, zagrożony wyrokiem śmierci ze strony nacjonalistów ukraińskich, musiał opuścić Lwów. Ukrywał się pod zmienionym nazwiskiem, pracując nad pierwszym tomem swojej „Chirurgii Ortopedycznej”.

Warszawski okres działalności
Po wojnie rozpoczął drugi etap kariery – w Warszawie. Odrzucił propozycję objęcia funkcji rektora organizowanego Uniwersytetu we Wrocławiu, wybierając rozwój polskiej ortopedii w stolicy.

Był organizatorem i twórcą Centralnego Instytutu Chirurgii Urazowej oraz nowoczesnej kliniki ortopedii przy Szpitalu Dzieciątka Jezus (otwartej w 1957 roku). Z jego inicjatywy powstały również specjalistyczne ośrodki w Konstancinie i Otwocku (ten drugi nazwano później jego imieniem), a także Państwowa Wytwórnia Protez, Centralna Poradnia Sportowa i inne instytucje medyczne.

W 1950 roku został mianowany Krajowym Specjalistą Ortopedii i Traumatologii. Pełnił tę funkcję przez trzy kadencje, modernizując polską ortopedię do poziomu europejskiego.

Dorobek i działalność społeczna
Prof. Gruca był autorem ponad 200 prac naukowych oraz wielu nowatorskich metod operacyjnych. Skonstruował ponad 40 urządzeń ortopedycznych, które uzyskały patenty w kraju i za granicą. Otrzymał doktoraty honoris causa Akademii Medycznych w Warszawie i we Wrocławiu.

Zasłynął również jako lekarz króla Jerzego VI, którego operował, przywracając mu sprawność. Mimo światowej sławy nie przyjął propozycji stałej pracy za granicą, pozostając wierny Polsce.

Był człowiekiem odważnym – wielokrotnie interweniował u władz PRL w sprawie niesłusznie więzionych. Wspierał również Kościół katolicki. Dzięki jego staraniom Majdan Sieniawski w 1956 roku otrzymał pozwolenie na budowę nowego kościoła, do którego ofiarował płaskorzeźbę Chrystusa.

W testamencie przekazał swoją warszawską willę i księgozbiór Centralnej Bibliotece Lekarskiej.

Człowiek skromny i oddany rodzinnej miejscowości
Mimo światowej kariery często odwiedzał rodzinny Majdan Sieniawski, pomagając w pracach rolnych. Był znany z gościnności wobec mieszkańców odwiedzających Warszawę. Interesował się rzeźbą i własnoręcznie wykonywał fajki, z których część znajduje się w muzeum w Przemyślu.

Do końca życia pozostał aktywny zawodowo – operował, konsultował i publikował prace naukowe. Mawiał: „starość to też radość”.

Został odznaczony m.in. Orderem Orląt Lwowskich, Złotym Krzyżem Zasługi, Orderem Odrodzenia Polski oraz Orderem Sztandaru Pracy. Jest Honorowym Obywatelem Miasta Jarosławia. Spoczywa na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.